Metodologia – skąd pochodzą dane
z-dykty.pl prezentuje wyłącznie fakty z oficjalnych, darmowych i legalnych źródeł publicznych. Każda liczba w serwisie linkuje do źródła. Poniżej odpowiedzi na najczęstsze pytania o pochodzenie i aktualność danych.
Skąd pochodzą dane o finansach gmin?
Dane o finansach gmin pochodzą z dwóch oficjalnych źródeł: Banku Danych Lokalnych GUS (bdl.stat.gov.pl) oraz sprawozdań budżetowych jednostek samorządu terytorialnego publikowanych przez Ministerstwo Finansów (Rb-27S – dochody, Rb-28S – wydatki, Rb-NDS – nadwyżka/deficyt, Rb-Z – zobowiązania). Każda liczba w serwisie ma link „źródło" prowadzący do danych oficjalnych.
Skąd pochodzą dane o Sejmie i posłach?
Dane o posłach, głosowaniach, komisjach i interpelacjach pochodzą z oficjalnego API Kancelarii Sejmu (api.sejm.gov.pl). Oświadczenia majątkowe pochodzą z systemu ORKA (sejm.gov.pl), a wyniki wyborów z Państwowej Komisji Wyborczej (PKW).
Dlaczego liczba urodzeń różni się od danych naszego urzędu stanu cywilnego?
Bo liczymy co innego niż księgi USC. Urodzenia i zgony bierzemy z Banku Danych Lokalnych GUS, a GUS przypisuje urodzenie do gminy zamieszkania matki – nie do gminy, w której sporządzono akt. W zeszycie metodologicznym „Ruch naturalny. Bilanse ludności" (rozdz. 1.4.1, s. 11) GUS zapisuje to wprost: „Dane udostępniane są według miejsca zamieszkania matki dziecka (mogą być też opracowywane według USC/gminy rejestracji urodzenia)". Urząd stanu cywilnego rejestruje akt tam, gdzie dziecko przyszło na świat, a do tego dochodzą transkrypcje aktów zagranicznych i akty sporządzone po zmianie roku. Dlatego gmina bez szpitala zwykle ma w BDL więcej urodzeń niż w swoich księgach, a gmina ze szpitalem – mniej. Zgony GUS liczy analogicznie: według ostatniego miejsca zamieszkania osoby zmarłej, nie miejsca zgonu.
Dlaczego przy niektórych umowach i przetargach nie ma linku „źródło"?
Przetargi pochodzą z eZamówienia – Biuletynu Zamówień Publicznych (ezamowienia.gov.pl), a umowy z Centralnego Rejestru Umów (rejestrumow.gov.pl). Oba to portale-wyszukiwarki (aplikacje typu SPA), które w większości nie udostępniają trwałych adresów do pojedynczego rekordu. Gdy w danych mamy bezpośredni link do konkretnego ogłoszenia (np. karta ogłoszenia w eZamówienia), pokazujemy przycisk „źródło". Gdy link prowadziłby jedynie na stronę główną portalu, nie pokazujemy martwego przycisku – rekord znajdziesz, wyszukując w danym rejestrze po nazwie zamawiającego lub jednostki albo po numerze NIP.
Jak często dane są aktualizowane?
Import danych (ETL) uruchamia się codziennie około godziny 5:00 czasu polskiego. Dane roczne (budżety gmin) pojawiają się w rytmie publikacji GUS i Ministerstwa Finansów – zwykle raz w roku dla każdego rocznika. Dane sejmowe, przetargi, umowy i dotacje odświeżają się codziennie.
Czy dane są darmowe i wolne od opłat?
Tak. Dostęp do wszystkich treści serwisu jest bezpłatny i nie wymaga konta, a dane pochodzą wyłącznie z oficjalnych, darmowych i legalnych źródeł publicznych. Serwis utrzymuje się z reklam – nie przyjmujemy przy tym reklamy politycznej ani reklamy od instytucji publicznych, które opisujemy, a reklamodawca nie ma wpływu na dane ani rankingi (zasady na stronie „O projekcie").
Czy serwis ocenia gminy albo polityków?
Nie. Zasada redakcyjna serwisu brzmi: fakty bez opinii – interpretacja należy do czytelnika. Rankingi dotyczą wyłącznie gmin i instytucji, nigdy osób. Serwis nie publikuje danych chronionych, np. adresów zamieszkania z oświadczeń majątkowych.
Co to jest sprawozdanie Rb-27S i Rb-28S?
Rb-27S to miesięczne/roczne sprawozdanie z wykonania planu dochodów budżetowych jednostki samorządu terytorialnego, a Rb-28S – analogiczne sprawozdanie z wykonania planu wydatków. Obowiązek ich sporządzania nakłada rozporządzenie Ministra Finansów o sprawozdawczości budżetowej. Pełne definicje znajdziesz w słowniku pojęć.
Co to są „skutki obniżenia stawek" w podatkach lokalnych i skąd je bierzecie?
Skutki obniżenia górnych stawek to różnica między stawką maksymalną ogłoszoną przez ministra a stawką uchwaloną przez radę, pomnożona przez podstawę opodatkowania. Kwotę wylicza gmina w sprawozdaniu Rb-PDP. Skutki wykazane w sprawozdaniu nie są kwotą, którą gmina pobrałaby przy stawce maksymalnej – przy innej stawce baza podatkowa mogłaby być inna. Źródłem jest sprawozdanie Rb-PDP z interfejsu BeSTi@ Ministerstwa Finansów (dane.gov.pl, zbiór 1490, licencja CC0) – bierzemy zawsze jedną, najnowszą wersję sprawozdania na gminę i rok, więc korekty złożone później się nie sumują. Oznaczenia pozycji zmieniły się w 2025 r. (ten sam symbol oznacza dziś inny podatek niż przed zmianą), więc podatek dopasowujemy po opisie pozycji w pliku, nie po symbolu. Sprawozdanie Rb-PDP od 2025 r. nie podaje skutków rozłożenia na raty i odroczeń.
Czym są „kwoty algorytmu MF" i czym różnią się od janosikowego?
Kwoty algorytmu to plan: wielkości, które Ministerstwo Finansów nalicza przy ustalaniu dochodów gmin na kolejny rok. Oznaczamy je jako „naliczone przez MF" i nie łączymy w żadnej sumie z „wykonane wg Rb-27S" sprawozdaniem Rb-27S. Korekta z tytułu zamożności pomniejsza kwoty należne gminom o wysokich dochodach podatkowych na mieszkańca (art. 32 ustawy o dochodach JST). Od 2025 r. obowiązuje nowa ustawa o dochodach JST: wpłata do budżetu państwa („janosikowe") zniknęła, a jej miejsce zajęła korekta z tytułu zamożności. To dwie różne instytucje – szereg nie jest ciągły. Każdą kwotę podpisujemy datą pliku, z którego pochodzi: MF czasem aktualizuje kwoty w trakcie roku (plik z marca 2025 r. dostał aktualizację w listopadzie 2025 r.), a nowsza wersja pliku nie nadpisuje starszej w naszej bazie – karta pokazuje zawsze najnowszą. Kwoty „ostateczne" na 2026 r. MF opublikował wyłącznie w pismach do poszczególnych gmin (PDF), nie w zbiorczym pliku – pokazujemy więc kwoty planowane z pliku xlsx, z jego datą publikacji. To dochody mieszkańców gminy wykazane w zeznaniach PIT, podstawa naliczenia udziału – nie dochód budżetu gminy. Gminy Szczawa i Grabówka, utworzone 1 stycznia 2025 r., nie mają jeszcze własnego wiersza w plikach MF; kwoty Kamienicy i Supraśla w plikach z lat 2025–2026 dotyczą tych gmin w granicach sprzed podziału.
Czym różni się suma krajowa od średniej i mediany?
To trzy różne liczby i nie zastępują się nawzajem. Suma („polskie gminy wydały w danym roku X mld zł") powstaje przez dodanie kwot ze wszystkich gmin – pokazuje skalę. Średnia i mediana dotyczą wskaźników na mieszkańca i pokazują typową gminę: średnia jest wrażliwa na skrajności (jedna gmina z ogromnym dochodem na mieszkańca ją zawyża), mediana nie. Wskaźniki na mieszkańca dla całego kraju liczymy jako sumę kwot podzieloną przez sumę ludności, a nie jako średnią ze wskaźników gmin – inaczej mała gmina ważyłaby tyle samo co duże miasto. Strona /polska podaje sumy dla gmin; budżety powiatów ziemskich i województw to osobne pieniądze na osobne zadania i nie są do nich doliczane – dlaczego, wyjaśnia pytanie o budżet powiatu poniżej.
Czym różni się budżet powiatu od sumy budżetów gmin w powiecie?
To dwie różne liczby i nie wolno ich sumować. Powiat ma WŁASNY budżet, z którego finansuje własne zadania: drogi powiatowe, licea i szkoły zawodowe, szpitale powiatowe, domy pomocy społecznej, geodezję, nadzór budowlany. Gminy w tym samym powiecie mają swoje budżety na swoje zadania: szkoły podstawowe i przedszkola, wodę i kanalizację, odbiór śmieci, drogi gminne. Dodanie obu kwot daje liczbę, która nic nie znaczy, bo część środków PRZEPŁYWA między tymi budżetami (dotacje, porozumienia o wspólnym prowadzeniu zadań) i w sumie zostałaby policzona dwa razy. Dlatego na karcie powiatu pokazujemy te liczby jako dwie osobne karty, bez wspólnego totalu. Osobny przypadek to 66 miast na prawach powiatu (m.in. Kraków, Warszawa, Wrocław): miasto jest jednocześnie gminą i powiatem, wykonuje oba zestawy zadań i ma na to JEDEN budżet – dlatego nie ma osobnej strony z budżetem powiatu, a wszystkie jego liczby znajdziesz na karcie gminy. Źródłem są sprawozdania Rb-27S, Rb-28S i Rb-NDS składane do Ministerstwa Finansów przez każdą jednostkę samorządu osobno.
Jak liczycie wskaźnik zadłużenia z art. 243 i czym różni się od oficjalnego?
To NASZ SZACUNEK, a nie oficjalny wskaźnik ustalany przez jednostkę samorządu i badany przez regionalną izbę obrachunkową – dlatego przy termometrze zawsze stoi adnotacja. Liczymy wzorem obowiązującym od budżetów na 2020 rok: obie strony relacji odnosimy do dochodów bieżących. Limit to średnia arytmetyczna z trzech poprzednich lat z relacji (dochody bieżące + dochody ze sprzedaży majątku − wydatki bieżące) do dochodów bieżących; pokazujemy go wyłącznie wtedy, gdy mamy komplet trzech wcześniejszych roczników – przy niepełnej historii termometr się nie pojawia. Cztery świadome uproszczenia wobec ustawy: (1) liczymy z WYKONANIA budżetu (sprawozdania Rb-NDS), a art. 243 dotyczy wielkości PLANOWANYCH w uchwale budżetowej; (2) pomijamy ustawowe wyłączenia z art. 243 ust. 3–3a, m.in. spłaty zobowiązań na projekty współfinansowane ze środków unijnych; (3) w obciążeniu bierzemy rozchody ogółem z Rb-NDS, a mieszczą się w nich także pozycje niebędące spłatą długu (udzielone pożyczki, lokaty), oraz cały dział 757 „obsługa długu publicznego" zamiast samych odsetek; (4) za lata 2022–2025 jednostka mogła wybrać średnią z trzech albo z siedmiu lat – sprawozdania nie mówią, co wybrała, więc bierzemy trzy. Każde z tych uproszczeń może przesunąć wynik w którąkolwiek stronę, dlatego liczby traktuj jako orientacyjne. Wiążącą wartość znajdziesz w wieloletniej prognozie finansowej gminy i w opinii regionalnej izby obrachunkowej o jej projekcie – tę opinię pokazujemy teraz bezpośrednio pod termometrem na karcie gminy, a jej źródło i zakres opisuje pytanie o opinie RIO niżej.
Skąd biorą się opinie regionalnych izb obrachunkowych (RIO) i co z nich pokazujecie?
Z Biuletynów Informacji Publicznej szesnastu regionalnych izb obrachunkowych – każda ocenia jednostki samorządu ze swojego województwa. Skład orzekający wydaje opinię do dziesięciu rodzajów dokumentów: m.in. projektu budżetu, projektu wieloletniej prognozy finansowej, możliwości sfinansowania deficytu, prawidłowości planowanej kwoty długu, możliwości spłaty kredytu lub pożyczki, sprawozdania z wykonania budżetu oraz wniosku komisji rewizyjnej w sprawie absolutorium. Werdykt (pozytywna / pozytywna z uwagami / negatywna) odczytujemy z treści uchwały regułą szukającą słowa rozstrzygnięcia w oknie wokół formuł „postanawia", „opiniuje" czy „stwierdzić, że" – nie zgadujemy go: gdy uchwała jest skanem bez warstwy tekstowej albo reguła nie znajdzie jednoznacznego rozstrzygnięcia, opinia dostaje stan „bez odczytu" z linkiem do dokumentu, zamiast wymyślonego wyniku. Izby wskazują jednostkę nazwą, nie kodem TERYT, więc dopasowujemy nazwę do TERYT w obrębie województwa danej izby; dopasowaniu towarzyszy poziom pewności, a te o niskiej pewności nie wchodzą do żadnej liczby ani nie są pokazywane publicznie. Pokrycie różni się między izbami: RIO w Rzeszowie publikuje w BIP wyłącznie roczne zestawienia działalności opiniodawczej, nie pojedyncze opinie; RIO we Wrocławiu publikuje osobny plik tylko dla opinii niepozytywnych, a pozytywne pochodzą ze zbiorczego wykazu izby; RIO w Łodzi prowadzi listę poza systemem BIP, na własnej stronie, której jeszcze nie importujemy. Zasięg wsteczny różni się między izbami, zwykle od dwóch do pięciu lat. Uchylenie opinii po odwołaniu widzimy tylko tam, gdzie izba prowadzi z tego osobny rejestr – dla pozostałych uchyleń nie śledzimy. Lista i karta gminy porządkują opinie według roku i nazwy jednostki, nigdy według werdyktu ani ich liczby – to byłby ranking, a serwis go nie robi.
Skąd biorą się analizy i czym różnią się od reszty serwisu?
Analizy odpowiadają na pytanie „co z tego wynika", podczas gdy reszta serwisu pokazuje, ile coś wynosi. Powstają w trzech krokach i każdy ma inną odpowiedzialność. Po pierwsze: liczby wylicza kod – każda analiza ma w repozytorium definicję opisującą, co dokładnie jest liczone i z jakich rejestrów, a wartości nie mogą powstać poza nią. Po drugie: tekst pisze asystent AI na podstawie tych liczb, ale nie może wpisać żadnej wartości do zdania – wstawia odwołanie, a liczba renderuje się z bazy przy każdym otwarciu strony. Dzięki temu tekst nie starzeje się w ukryciu: gdy dane się zmienią, zmieni się liczba, a nie zostanie stara wartość w zdaniu, którego nikt już nie czyta krytycznie. Po trzecie: przed publikacją całość sprawdza i zatwierdza człowiek. Każda statystyka podaje liczność próby i rocznik danych, a jeśli grupa porównawcza jest zbyt mała, żeby cokolwiek z niej wnioskować, piszemy to wprost zamiast pokazywać liczbę. Porównania robimy wewnątrz grup gmin podobnych typem i wielkością – zestawienie wsi z dużym miastem pokazywałoby przede wszystkim różnicę skali, nie różnicę gospodarowania. Analizy nadal nie oceniają: nazywają zjawisko i podają metodę, a wniosek należy do czytelnika.
Czym jest „odstępstwo" na liście anomalii i czy oznacza nieprawidłowość?
Nie oznacza. Odstępstwo znaczy wyłącznie tyle, że wartość policzona dla jednej jednostki leży daleko od reszty porównywalnego zbioru – na przykład udział największego kontrahenta w umowach gminy jest wyższy niż w 95% gmin podobnego typu i wielkości. Słowa „nieprawidłowość" czy „nadużycie" wymagają wiedzy, której rejestry nie zawierają, i orzeka je sąd, nie percentyl. Każde znalezisko powstaje w kodzie z zarejestrowanego detektora, podaje liczność próby, rocznik, grupę porównawczą i link do rejestru źródłowego, a przed publikacją przechodzi przez człowieka. Część detektorów nie porównuje z innymi gminami, tylko z przepisem: termin czternastu dni na wpis umowy do Centralnego Rejestru Umów albo pokrycie wydatków bieżących dochodami bieżącymi z art. 242 ustawy o finansach publicznych. Lista jest ułożona chronologicznie, bez wagi ani rankingu, bo hierarchia byłaby oceną. Brak jednostki na liście nie znaczy, że nic w niej nie odbiega – znaczy, że detektory, które mamy, na danych, które mamy, jej nie wskazały. Zbieżności nazwisk z nazwami firm nie publikujemy w ogóle: to poszlaki, a nie fakty, i zostają do ręcznej weryfikacji poza stroną.
Skąd bierzecie liczbę ofert, tryb i wartość umowy przy ogłoszeniach o wyniku?
Z treści samego ogłoszenia. Lista ogłoszeń w eZamówieniach podaje numer, zamawiającego, tytuł i nazwę wykonawcy, ale ani liczby ofert, ani trybu, ani żadnej kwoty – te są wyłącznie w PDF-ie ogłoszenia, który portal wystawia osobno dla każdego numeru. Pobieramy go po jednym na ogłoszenie i odczytujemy warstwę tekstową pól numerowanych: liczbę otrzymanych ofert, cenę oferty najniższej i najwyższej, tryb udzielenia z podstawą prawną, wartość zamówienia oszacowaną przez zamawiającego i wartość zawartej umowy – osobno dla każdej części postępowania, bo każda część jest osobnym konkursem. Z sekcji o wykonawcy bierzemy wyłącznie numer NIP; nazwę mamy z listy, a adresu nie zapisujemy, bo dla działalności jednoosobowej bywa domowy. Odczyt dochodzi partiami, więc przy każdym zestawieniu opartym na tych liczbach podajemy, jaką część ogłoszeń o wyniku z danego roku obejmuje. Ogłoszenie bez odczytanej treści nie ma na stronie tych pól – nie znaczy to, że ofert nie było.
Co znaczy, że kontrahent gminy jest „wymieniony w deklaracji parlamentarzysty"?
Dokładnie tyle, ile mówią dwa rejestry zestawione obok siebie. Centralny Rejestr Umów podaje, że podmiot o danym NIP ma umowy z gminą; Rejestr Korzyści albo oświadczenie majątkowe posła podaje, że ten sam podmiot – rozpoznany po numerze KRS, nie po nazwie – został wymieniony w dokumencie: jako miejsce funkcji, źródło dochodu, darowizna albo udziały. Zestawienie pokazujemy pogrupowane po podmiocie, alfabetycznie, z liczbą i kwotą umów oraz z listą dokumentów, w których podmiot wystąpił, każdy z linkiem do skanu i rokiem. Bierzemy wyłącznie aktualne wersje deklaracji – korekta, która podmiotu już nie wymienia, usuwa go z listy. Nie liczymy niczego per osoba: „poseł X ma trzech kontrahentów w gminie Y" byłoby wskaźnikiem o człowieku, a zestawienie dotyczy podmiotu i gminy. Sam fakt wystąpienia w obu rejestrach nie mówi o żadnej zależności między umową a deklaracją – mówi, że oba dokumenty istnieją i wymieniają ten sam podmiot.
Skąd „Rejestr Korzyści" na karcie gminy i dlaczego nie ma tam nazwisk?
Z Rejestru Korzyści prowadzonego przez Państwową Komisję Wyborczą (rk.pkw.gov.pl). Ustawa każe wójtom, burmistrzom, prezydentom, ich zastępcom, sekretarzom i skarbnikom gmin, a także starostom i marszałkom zgłaszać funkcje w spółkach i fundacjach, darowizny, wyjazdy i dochody spoza urzędu; PKW publikuje te deklaracje jako skany. Przechodzimy po drzewie rejestru (województwo, powiat, gmina, urząd, stanowisko), a jednostkę rozpoznajemy po kodzie TERYT z adresu strony, nie po nazwie. Na karcie pokazujemy stanowisko, kadencję, datę deklaracji i link do skanu w PKW – bez imienia i nazwiska, bo kto sprawuje funkcję organu, mówi już sekcja o władzach z wyników wyborów, a dla sekretarza czy skarbnika nie prowadzimy ewidencji osób. Treść deklaracji odczytujemy tym samym torem co rejestr sejmowy: skan czyta model, odczyt przechodzi redakcję adresów i trafia na stronę z poziomem pewności; wiążący jest skan. Brak deklaracji przy stanowisku znaczy tyle, że PKW jej nie opublikowała – nie oceniamy, czy powinna była.
Co się dzieje z analizą, gdy pojawią się dane za kolejny rok?
Powstaje nowa wersja analizy dla nowego rocznika i to ona trafia pod dotychczasowy adres. Poprzednia wersja nie znika – przenosi się do archiwum pod adresem z rocznikiem i dostaje wyraźną informację, że jej liczby są zamrożone na dzień publikacji, wraz z odnośnikiem do wersji aktualnej. Wersji archiwalnych nie zgłaszamy wyszukiwarkom, żeby nikt nie trafiał z wyników na nieaktualne wnioski.
Jak cytować z-dykty.pl?
Podaj nazwę serwisu i adres strony, np.: „z-dykty.pl, Finanse gminy Kórnik, https://z-dykty.pl/gmina/kornik-3021093". Adresy kart gmin i profili posłów są stabilne. Ponieważ każda liczba w serwisie linkuje do oficjalnego źródła, warto cytować równolegle źródło pierwotne (GUS BDL, Ministerstwo Finansów, api.sejm.gov.pl).
Czy dane można pobrać maszynowo?
Tak. Każda karta gminy ma maszynowy odpowiednik JSON pod adresem /dane/gmina/{slug}. Serwis udostępnia też kanał Atom z nowymi przetargami, umowami i dotacjami (/feed.xml) oraz mapę strony (/sitemap.xml).
Źródła danych
- GUS Bank Danych Lokalnych – bdl.stat.gov.pl (finanse i demografia gmin)
- Ministerstwo Finansów – sprawozdania budżetowe JST: Rb-27S, Rb-28S, Rb-NDS, Rb-Z (gov.pl/web/finanse)
- Kancelaria Sejmu – api.sejm.gov.pl (posłowie, głosowania, komisje, interpelacje)
- ORKA / sejm.gov.pl (oświadczenia majątkowe posłów)
- Państwowa Komisja Wyborcza – pkw.gov.pl (wyniki wyborów)
- eZamówienia – Biuletyn Zamówień Publicznych, ezamowienia.gov.pl (przetargi)
- Centralny Rejestr Umów – rejestrumow.gov.pl (umowy jednostek publicznych)
- dane.gov.pl (dotacje UE)
Kontrahenci umów: instytucje, nie osoby
Centralny Rejestr Umów podaje drugą stronę każdej umowy, a gdy jest nią osoba fizyczna – jej imię i nazwisko. Te dane są jawne: wydatkowanie środków publicznych podlega przejrzystości i sądy wielokrotnie potwierdzały, że nazwiska kontrahentów jednostek publicznych nie są wyłączone z jawności ze względu na prywatność.
Mimo to ich nie pokazujemy. Zestawienia w tym serwisie porównują gminy i instytucje, a nie ludzi – zdanie „na największego kontrahenta przypada 60% wydatków" postawione przy nazwisku byłoby oceną człowieka, a nie faktem o gminie. Umowy z osobami fizycznymi są więc liczone osobno: ich liczba stoi przy każdym zestawieniu kontrahentów, a udziały procentowe odnoszą się do umów z podmiotami, nie do wszystkich umów gminy. Imion, nazwisk i adresów nie zapisujemy nawet w bazie.
Definicje pojęć (Rb-27S, nadwyżka operacyjna, samodzielność finansowa…) znajdziesz w słowniku pojęć, a maszynowy dostęp do danych opisuje strona otwarte dane.